Λαοί σε Αναμέτρηση

soldiersΠώς διχάζονται οι λαοί, οι ομάδες, οι άνθρωποι; Πώς περνάμε απ’ την ειρηνική συμβίωση σε αντίθετα στρατόπεδα και σε αναμετρήσεις; Σε κυρίους και δούλους, σε καταπιεστές και καταπιεσμένους; Η Έξοδος, το βιβλίο που επηρέασε τον κόσμο μας περισσότερο από κάθε άλλο, καταπιάνεται με το πανάρχαιο αυτό θέμα και το εκθέτει χρησιμοποιώντας σημαντικές αφηγηματικές πινελιές από το πρώτο κιόλας κεφάλαιο. Θα δώσω μόνο μια μικρή γεύση απ’ την αρχή του βιβλίου η οποία θεωρώ ότι αφορά τόσο στην προσωπική όσο και στην εκκλησιαστική και στην πολιτική σφαίρα.

Στα πρώτα εδάφια (1:1-7) ο συγγραφέας μας δείχνει σύσσωμο τον Ισραήλ να αντιπροσωπεύεται στα δώδεκα αδέλφια (με έναν αρχικό αριθμό 70 ψυχών, ο οποίος αποτελεί ιδανικό αριθμό στη Βίβλο, βλ. 70 πρεσβύτεροι [Έξοδ 24:9, Αριθ 11:16], αλλά και στη μεταγενέστερη παράδοση [Εβδομήκοντα μεταφραστές της Βίβλου]). Επικρατεί ένας τόνος πληρότητας, ευημερίας και θείας ευλογίας καθώς φαίνεται από το γεγονός ότι ο λαός «καρποφόρησε, πλήθυνε, αυξήθηκε και ενδυναμώθηκε». Κάθε δυνατό ρήμα αύξησης χρησιμοποιείται (σύνολο τέσσερα ρήματα) για να υπογραμμίσει την εύνοια του Θεού πάνω στα τέκνα του Ισραήλ, στον υπέρτατο πιθανό βαθμό (pārû wayyišrĕṣû wayyirbû wayyaʿaṣmû). Η γη είναι πλήρης (wattimmālēʾ hāʾāreṣ).

Η στροφή σ’ αυτή την αρμονική κατάσταση έρχεται με την εμφάνιση του νέου Φαραώ και η εχθρότητα ενάντια στους Ισραηλίτες ξεκινάει βασισμένη σε συγκεκριμένα κλασικά διαχρονικά στοιχεία τα οποία εισάγουν και διαιωνίζουν την εχθρότητα.

  1. Έλλειψη γνωριμίας

Ο νέος Φαραώ δεν γνώριζε τον Ιωσήφ (1:8). Εδώ δεν μιλάμε για εγκεφαλική πληροφοριακή γνώση της ύπαρξης κάποιου Ιωσήφ. Μιλάμε για προσωπική επαφή με τον Ιωσήφ, τους απογόνους του, τους συγγενείς του, την κουλτούρα του, τον κύκλο του. Εάν υπάρχει έλλειψη επαφής και γεωγραφική απόσταση ανάμεσα σε δύο ανθρώπους ή ομάδες ανθρώπων, όπως και καμία προσπάθεια γεφυρώματος αυτής της απόστασης, τότε η κατηγορία «λαός» αρχίζει να διασπάται σε «λαοί» και τίθεται ο ένας λαός ενάντια στον άλλο, ο ένας ως απειλή του άλλου: «και είπε (ο Φαραώ) στον λαό του: ιδού ο λαός των απογόνων του Ισραήλ» (1:9).

  1. Δαιμονοποίηση του Άλλου

Εφόσον επιτεύχθηκε η νοητή διάσπαση σε δύο διαφορετικούς λαούς, ξεκινάει η σύγκριση και η κινδυνολογία: «είναι πιο πολλοί και πιο δυνατοί από μας» (1:9). Μπροστά στη θέαση της επιτυχίας και της αύξησης του Άλλου ξυπνούν οι πιο ποταπές ανασφάλειες του ανθρώπου. Πολύ πιο επικίνδυνες, όμως, είναι οι ανασφάλειες εκείνου που κατέχει κάποιου είδους θέση, δύναμη ή εξουσία πάνω σε άλλους. Επομένως, μέσα του ξυπνά αυτόματα ο φόβος της απώλειας αυτής της δύναμης. Τα πάντα, τα πιο αθώα, δαιμονοποιούνται, θεωρούνται απειλή προς τον ίδιο.

Προσέξτε ότι καμία ένδειξη δεν υπάρχει στο κείμενο ότι ο Ισραήλ απειλεί τον Φαραώ, ότι είναι δυσαρεστημένος, εχθρικός ή θέλει να επαναστατήσει. Η απειλή κτίζεται συστηματικά στη φαντασία του βασιλιά, εξ’ ολοκλήρου βασισμένη στην άγνοια και στην ανασφάλειά του.

Φυσικά, γνωρίζει ότι δεν πρόκειται να καταφέρει να οχυρώσει την εξουσία του ενάντια στις φαντασιακές απειλές αν δεν ξεσηκώσει κι άλλους γύρω του με τρομοκρατικά μέσα. Είναι απαραίτητη, λοιπόν, μια καμπάνια κινδυνολογίας ενάντια στη διαφορετική αυτή απειλητική ομάδα.

  1. «Συνετά» μέτρα

Μπροστά σ’ αυτήν την τρομακτική απειλή που έχει κατασκευάσει ο βασιλιάς πρέπει να παρθούν σοφά και συνετά μέτρα. “Let’s be smart!” λέει ο Φαραώ στον λαό του, και σε ελεύθερη ελληνική απόδοση «ας μην είμαστε χαζοί». Πράγματι, ιδιοφυής η χρήση του ρήματος στη σπάνια μορφή της Ιθπαέλ συζυγίας nitḥakkĕmâ, το οποίο έχει την ίδια ρίζα με τη λέξη «σοφία» (1:10). Η σοφία, όμως, ορίζεται αλλού στα κείμενα της Βίβλου ως «φόβος Θεού» (Παρ 1:7, 9:10, Ψαλ 111:10) και όχι ως φόβος ανθρώπων, ομάδων και πιθανών κινδύνων που κυοφορούνται εντός αυτών των διαφορετικών ομάδων.

Επομένως, υπάρχει η κοσμική «σοφία» η οποία ενεργεί από φόβο και ανασφάλεια και η θεία σοφία η οποία δεν φοβάται κανέναν και τίποτα παρά μόνο τον Θεό. Δυστυχώς, συχνά τις αποφάσεις που παίρνουμε από φοβία ανθρώπων ή φοβία του άγνωστου μέλλοντος τις ονομάζουμε «συνετές» και «σοφές», διαστρεβλώνοντας έτσι την πραγματική σοφία, δηλ. τον «φόβο του Κυρίου».

Ο Φαραώ προτείνει μια «προληπτική αυτοάμυνα» συνεχίζοντας την κινδυνολογία του περί πιθανής μάχης, στην οποία θα προστεθούν και οι Ισραηλίτες, θα αρπάξουν την ευκαιρία να ενωθούν με όλους τους άλλους λαούς που μισούν τον λαό της Αιγύπτου, κ.ο.κ. (1:10). Η αυστηρότητα είναι ο προτεινόμενος τρόπος καταπολέμησης της φαντασιακής απειλής. Και καθώς ενεργεί κανείς σύμφωνα με τους φόβους του, αυτοί αρχίζουν τελικά να πραγματώνονται, να γίνονται αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Αρχίζεις να βλέπεις κάθε ευλογία στον Άλλο ως κατάρα και καθετί που κάνει ο Άλλος φιλτράρεται πλέον μέσα από την ερμηνεία που έχεις ήδη υιοθετήσει, δηλ. την ερμηνεία της απειλής και του κινδύνου: «όσο πιο πολύ τους καταπίεζαν τόσο πιο πολύ αυξάνονταν και πληθύνονταν με αποτέλεσμα οι Αιγύπτιοι να τους αποστρέφονται πιο πολύ» (1:12).

Με άλλα λόγια, από τη στιγμή που υιοθετώ την ερμηνευτική του φόβου, η οποιαδήποτε «αύξηση» του Άλλου εντείνει την απειλή που νιώθω και γεννά τη φονική ανάγκη μέσα μου να τον μειώσω, να τον ελέγξω, να τον περιορίσω, να οχυρωθώ απέναντί του. Ο φόβος μου τελικά θα επιφέρει αυτό για το οποίο τρέμω: «θα σηκωθούν απ’ τη γη» (1:10) / «θα κατέβω… να τους σηκώσω απ’ τη γη» (3:8).

  1. Η γελοιοποίηση του βασιλιά

Τέλος, τα μέτρα περιορισμού, η απεγνωσμένη προσπάθεια κυριαρχίας επάνω στη ζωή και στον θάνατο, σηματοδοτεί την ύβρη του Φαραώ. Αυτή τη φορά δεν απευθύνεται σε όλο τον λαό του, αλλά σε δύο μαίες, οι οποίες αναφέρονται ονομαστικά και έτσι κερδίζουν μεγαλύτερη υπόσταση απ’ τον ίδιο, ο οποίος παραμένει ανώνυμος (1:15-16).

Θα περίμενε κανείς ότι η εξουσία του Φαραώ θα εκφραζόταν, τουλάχιστον, στην ικανότητά του να πείσει και να ελέγξει δυο γυναίκες, και αυτές από τον ίδιο τον λαό του (παρόμοιες προσπάθειες γίνονται από τον βασιλιά και στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου της Εσθήρ). Είναι προφανές ότι αποτυγχάνει παταγωδώς. Η δύναμη του δεν αρκεί ούτε δυο γυναίκες δικές του να χειραγωγήσει. Κι εδώ υπογραμμίζεται η λεξούλα «κλειδί»: «εφοβήθησαν» τον Θεό (1:17). Το στοιχείο που κατέστησε τις δυο γυναίκες υπεράνω του Φαραώ ήταν το γεγονός ότι δεν τον φοβήθηκαν, αλλά επέδειξαν πραγματική σοφία. Όχι αυτήν που πρότεινε ο Φαραώ στον λαό, αλλά αυτήν που ορίζουν οι Γραφές: «αρχή σοφίας, φόβος Κυρίου». Ο συνετός βίος των γυναικών είναι ριψοκίνδυνος γιατί δεν πηγάζει από φόβο ανθρώπων, αλλά προϋποθέτει αμφισβήτηση της επιβαλλόμενης εξουσίας.

Ο βασιλιάς δεν κατάφερε να τις πείσει με την κινδυνολογία του και να τις αναγκάσει να ενεργήσουν σύμφωνα με τα δικά του σχέδια. Αυτές, όμως, με μεγάλη ευκολία καταφέρνουν να πείσουν τον αφελή βασιλιά, τον «θεό επί της γης», με μια κωμική δικαιολογία για την αποτυχία του σχεδίου του: «δεν είναι σαν τις αιγύπτιες γυναίκες οι εβραίες, επειδή έχουν περισσότερη ενέργεια/ζωντάνια και προτού προλάβουν οι μαίες να τις επισκεφθούν αυτές γεννάνε» (1:19). Και το ‘χαψε ο περίφημος βασιλιάς που προέτρεψε τους πάντες: «ας μην είμαστε χαζοί!»

Θα σταματήσω εδώ, αν και άπειρα είναι τα μαθήματα που θα μπορούσαμε να αντλήσουμε απ’ το πρώτο κεφάλαιο μόνο. Ανέκαθεν η διαδικασία διχασμού, σε προσωπικό, σε εκκλησιαστικό, σε πολιτικό επίπεδο είναι η ίδια: δεν γνωρίζω προσωπικά τον Άλλο, ούτε το επιδιώκω, με αποτέλεσμα το άγνωστο να με τρομάζει και ο Άλλος να αποκτά διαστάσεις στερεοτυπικών φαντασμάτων. Ο επικείμενος κίνδυνος που φαντάζομαι, λοιπόν, αποτελεί τη δημιουργία «συνετών» μέτρων που θα με θωρακίσουν και θα με αποστασιοποιήσουν ακόμα περισσότερο από τον Άλλο, φτάνοντας εκλογικευμένα ακόμα και στο σημείο της ολικής του εξόντωσης.

Η ιστορία όμως καταγράφεται κι απογυμνώνει τον βασιλιά, βλέπει την γελοιότητά του, τους φόβους του, εκθέτει τις ανασφάλειές του στις οποίες ο ίδιος παραμένει τυφλός. Αν δεν υπήρχε η ιστορία θα συνεχίζαμε κι εμείς να πιστεύουμε ότι ο βασιλιάς είναι βασιλιάς (1 Κορ 10:11).

Και ο Φαραώ είχε καρδιά…

ImageΕίναι πολύ δύσκολο να μιλήσει κανείς για την «καρδιά του Φαραώ» χωρίς αυτόματα να σκεφτούν οι αναγνώστες του την ατελείωτη διαμάχη Καλβινισμού-Αρμινιανισμού (προορισμού-ελεύθερης βούλησης). Πολλές φορές είναι χρήσιμο να κάνουμε ένα βήμα πίσω απ’ αυτές τις διαμάχες, να σταματήσουμε να ερμηνεύουμε το κείμενο αναχρονιστικά και να το δούμε εκ νέου τοποθετώντας το στο αρχαίο του πλαίσιο και στα ζητήματα που απασχολούσαν την εποχή του αρχαίου Ισραήλ. Ίσως έτσι ανακαλύψουμε ότι ένα θέμα που το θεωρούμε άσχετο με μας – όπως θα νόμιζαν πολλοί για τις πολιτικές και θρησκευτικές αντιλήψεις της αρχαίας Αιγύπτου – μας βοηθά να κατανοήσουμε ένα κείμενο που έχει δυσκολέψει πολλούς ερμηνευτές.

Στην Παλαιά Διαθήκη, όπως αναφέραμε και σε παλαιότερη ανάρτηση, η καρδιά του ανθρώπου θεωρείται πρωταρχικά ως το κέντρο της διανοητικής του λειτουργίας και έπειτα των συναισθημάτων, της βούλησης και του χαρακτήρα. Δεν υπάρχει διαχωρισμός ανάμεσα στην καρδιά και στο πνεύμα ως δυο διαφορετικά εργαλεία επαφής του ανθρώπου με τον Θεό. Η καρδιά του ανθρώπου είναι η σφαίρα μέσω της οποίας επικοινωνεί με τον Θεό.

Στην αρχαία Αίγυπτο, όμως, δίνεται πολύ μεγαλύτερη σημασία στην καρδιά του ανθρώπου (‘ib ή hati) σε σημείο που να θεωρείται η ίδια σχεδόν ως αυτόνομο εργαλείο έξω απ’ τον κάτοχό της. Είναι ο «θρόνος του πεπρωμένου», το όργανο που καθορίζει την πορεία της ζωής του. Λεγόταν ακόμα ότι η καρδιά του ανθρώπου ήταν ο ίδιος ο θεός του. Μ’ άλλα λόγια, στην Αίγυπτο υπήρχε η αντίληψη ότι ο θεός καθοδηγούσε τον άνθρωπο μέσω του θείου αυτού εργαλείου, όριζε τις αποφάσεις του και τη ζωή του μέσω του χειρισμού της καρδιάς.

Ποιος ήταν, λοιπόν, αυτός ο θεός που γνώριζε την καρδιά των Αιγυπτίων και είχε επιρροή πάνω τους; Για να απαντήσουμε αυτό το ερώτημα πρέπει να κατανοήσουμε πρώτα τη βασιλική ιδεολογία της αρχαίας Αιγύπτου.

Στην Αίγυπτο δεν υπάρχει ξεκάθαρη διάκριση μεταξύ του θεού Ώρου και του βασιλιά της Αιγύπτου, του Φαραώ. Ο Φαραώ ήταν ταυτισμένος με τον θεό και είχε την απόλυτη εξουσία επάνω στο λαό και στη γη του. Η ολοκληρωτική κυριαρχία του κάλυπτε διάφορους τομείς, όπως:

1. Τη δικαιοσύνη: Ο βασιλιάς ήταν η πηγή της ηθικής δικαιοσύνης και της νομοθεσίας. Ήταν ο αντιπρόσωπος της δικαιοσύνης και της τάξης επάνω στη γη, της λεγόμενης Μαατ. Εφόσον άνηκε σε μια κατηγορία ανώτερη των κοινών ανθρώπων, ήταν παντογνώστης και μπορούσε να διεισδύει στις καρδιές των ανθρώπων διαβάζοντας ακόμα και τις πιο απόρρητές τους σκέψεις.

2. Την ιεροσύνη: Ο βασιλιάς ήταν ο ανώτατος αρχιερέας και μέσω αυτού του ρόλου ήταν ο μόνος σύνδεσμος μεταξύ θεού και ανθρώπων. Αυτός ήταν ο εγγυητής της εύνοιας των θεών και του θριάμβου της τάξης επάνω στο χάος της γης. Ως αρχιερέας είχε υποχρέωση να υπηρετεί τους θεούς χτίζοντας νέους ναούς και συντηρώντας τους παλαιότερους, και ήταν επίσης υπεύθυνος για τη διεξαγωγή των καθημερινών τελετουργιών.

3. Την πολεμική δύναμη: Αυτός αποφάσιζε τους πολέμους, κατατρόπωνε τους εχθρούς και υπερασπιζόταν το λαό του. Ονομαζόταν «ο ποιμένας του λαού» και συχνά απεικονίζεται με την ποιμαντική ράβδο του στο χέρι. Διασφάλιζε, δηλαδή,  την ευημερία και την προστασία όλων των υπηκόων του, φτωχών και πλουσίων.

Σε πολλές επιγραφές, ο Φαραώ παρουσιάζεται να κάθεται στο θρόνο, ο οποίος είναι σύμβολο της εξουσίας του, και οι υπόλοιποι άνθρωποι είναι στο πάτωμα οκλαδόν (το ιερογλυφικό σύμβολο για τη λέξη «άνθρωπος»). Κανείς δεν πλησίαζε τον βασιλιά αν δεν βρισκόταν σε στάση προσκύνησης. Όλα τα παραπάνω μαρτυρούν για τη ριζικά ανώτερη θέση του Φαραώ από τον υπόλοιπο λαό (ταξική και οντολογική). Βρισκόταν σε άλλη κατηγορία, πέραν του ανθρώπινου είδους, σ’ αυτήν του ημίθεου. Συνεπώς, ήταν αυτή η θεοποιημένη του υπόσταση που του έδινε την εξουσία και την ικανότητα του «καρδιογνώστη».

Είναι, λοιπόν, αναμενόμενο το γεγονός ότι στο βιβλίο της Εξόδου, η καρδιά του Φαραώ αποτελεί κεντρικό άξονα στην ιστορία και το συγκεκριμένο μοτίβο επαναλαμβάνεται 20 φορές στο βιβλίο (κατά τη διάρκεια των πληγών έως και το πέρασμα μέσα απ’ τη θάλασσα). Το βιβλικό κείμενο είναι άκρως πολεμικό ενάντια στην φαραωνική απολυταρχία. Από το 3ο κιόλας κεφάλαιο ο Γιαχβέ, ο Θεός των Εβραίων, παρουσιάζεται να έχει πρόσβαση στο κέντρο της βούλησης του μονάρχη: «ἐγὼ δὲ ἐξεύρω, ὅτι δὲν θέλει σᾶς ἀφήσει ὁ βασιλεὺς τῆς Αἰγύπτου νὰ ὑπάγητε, εἰμὴ διὰ χειρὸς κραταιᾶς» (Εξοδ 3:19). Ο Γιαχβέ συνεχίζει τη γνωστοποίηση του σχεδίου του και διακηρύττει όχι μόνο τη γνώση των σκέψεων της καρδιάς του Φαραώ, αλλά και τον έλεγχό Του επάνω στην καρδιά του μονάρχη: «Καὶ εἶπε Κύριος πρὸς τὸν Μωϋσῆν, Ὅταν ὑπάγῃς καὶ ἐπιστρέψῃς εἰς Αἴγυπτον, ἰδὲ νὰ κάμῃς ἔμπροσθεν τοῦ Φαραὼ πάντα τὰ θαυμάσια, τὰ ὁποῖα ἔδωκα εἰς τὴν χεῖρά σου· πλὴν ἐγὼ θέλω σκληρύνει τὴν καρδίαν αὐτοῦ, καὶ δὲν θέλει ἐξαποστείλει τὸν λαόν» (Έξοδ 4:21, βλ. επίσης 7:2-5, 9:12, 10:1, 20, 27, 11:9-10, 13:15, 14:4). Η ιστορία συνεχίζεται και με την καρδιά του Φαραώ να παραμένει σκληρή μπροστά στον Θεό (Έξοδ 7:13-14, 22, 8:15, 9:7, 35) και παρουσιάζεται και ο ίδιος ο Φαραώ να σκληραίνει τη δική του καρδιά (8:11, 32), όχι αυθαίρετα φυσικά, αλλά «καθώς ο Γιαχβέ το είπε».

Σκοπός του κειμένου δεν είναι να διδάξει για τον προορισμό της σωτηρίας, αλλά να παρουσιάσει τη μάχη του Γιαχβέ ενάντια στα υβριστικά καθεστώτα. Πρόκειται για μια αναμέτρηση εξουσίας στην οποία ο Γιαχβέ βγαίνει νικητής. Η ενσάρκωση του αιγύπτιου θεού Ώρου, ο παντογνώστης Φαραώ που έχει απόλυτο έλεγχο στις καρδιές και στο πεπρωμένο του λαού παρουσιάζεται να μην έχει καν τον έλεγχο της δικής του καρδιάς, πόσο μάλλον του πεπρωμένου του λαού Ισραήλ. Τα σχέδια του Γιαχβέ για τον λαό Του είναι αυτά που υπερισχύουν καθώς ο Φαραώ απομυθοποιείται και οι σκλάβοι ελευθερώνονται.

Η σκλήρυνση της καρδιάς του Φαραώ είναι το μεγάλο σύνθημα που αντηχεί ακόμα μέσα στους αιώνες: «κανένας άνθρωπος δεν κυβερνά το πεπρωμένο των ανθρώπων, παρά μόνο ο δημιουργός τους». Ο ψαλμός του λαού Ισραήλ, εμπνευσμένος από την έξοδο, από την απόλυτη κυριαρχία του Γιαχβέ επάνω στις καρδιές των Αιγυπτίων συνεχίζει να το διακηρύττει: «καὶ εἰσῆλθεν Ισραηλ εἰς Αἴγυπτον καὶ Ιακωβ παρῴκησεν ἐν γῇ Χαμ καὶ ηὔξησεν τὸν λαὸν αὐτοῦ σφόδρα καὶ ἐκραταίωσεν αὐτὸν ὑπὲρ τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ μετέστρεψεν τὴν καρδίαν αὐτῶν τοῦ μισῆσαι τὸν λαὸν αὐτοῦ τοῦ δολιοῦσθαι ἐν τοῖς δούλοις αὐτοῦ» (Ψαλ 105[Ο΄104]:23-25 – χρησιμοποιώ τους Εβδομήκοντα γιατί η μετάφραση του Βάμβα δεν αποδίδει σωστά αυτό το σημείο).

Και γιατί όλ’ αυτά; Για να μη πιστέψεις ποτέ ξανά σε ημίθεους, να μη γονατίσεις ποτέ ξανά μπροστά σε θνητούς ηγέτες και να μπορείς να διακρίνεις την ύβρη του ανθρώπου όταν χειραγωγεί τις καρδιές των πλασμάτων του Θεού.

Το Βιβλίο των Νεκρών της αρχαίας Αιγύπτου λέει ότι η καρδιά του νεκρού ζυγίζεται σε ζυγαριά έναντι ενός φτερού (το οποίο αντιπροσωπεύει την Μαατ, την αλήθεια και τη δικαιοσύνη) για να εξακριβωθεί εάν ο νεκρός θα περάσει σε μια άλλη ζωή ευημερίας ή θα χαθεί. Στην Έξοδο 8:11, ο Φαραώ δεν σκληραίνει την καρδιά του αλλά την κάνει «βαριά» (εβρ. χαχμπέντ), στοιχείο που θα έκανε τον ακροατή αμέσως να συνειδητοποιήσει ότι το πεπρωμένο του Φαραώ ήδη «ζυγίστηκε». Η ηγεσία του απέτυχε να φέρει Μαατ, αλήθεια και δικαιοσύνη, στους ανθρώπους της γης. Με τα δικά του κριτήρια κρίνεται ο Φαραώ κι αποτυχαίνει.

Το βιβλίο, όμως, της Εξόδου πέτυχε. Χάρη σ’ αυτό η ιστορία της ανθρωπότητας δεν θα ναι ποτέ πια η ίδια. Απομυθοποίησε μια για πάντα τον άνθρωπο, την ανθρώπινη εξουσία. Ο θρόνος της απόλυτης κυριαρχίας επάνω στους λαούς ανήκει ήδη στον ίδιο τον Γιαχβέ και δεν μπορεί η φαντασία μας να επιστρέψει πλέον στα φαραωνικά ιδεώδη. Δεν μπορεί η καρδιά μας ν’ αναπαυθεί στις κυβερνήσεις ή στους κυβερνήτες της γης. Και είμαστε βέβαιοι ότι κανένας θνητός ηγέτης – πολιτικός ή εκκλησιαστικός – δεν μπορεί να ορίσει τις μοίρες των λαών. Γιατί η καρδιά κάθε ηγέτη είναι στα χέρια του Θεού, και την κάνει ό,τι θέλει.

Προτεινόμενες Πηγές:

Beale, G. K. “An Exegetical and Theological Consideration of the Hardening of Pharaoh’s Heart in Exodus 4-14 and Romans 9”. Trinity Journal 5 (1984): 129-154. Leprohon, Ronald J. “Royal Ideology and State Administration in Pharaonic Egypt”. Pages 273-287 in Volume I of Civilization of the Ancient Near East. Edited by Jack M. Sasson. Peabody: Hendrickson, 2006. Originally Published: New York: Scribner, 1995.  Morenz, Siegfried. Egyptian Religion. Translation of Aegyptische Religion (Stuttgart: W. Kohlhammer GmbH, 1960) by Ann E. Keep. New York: Cornell University Press, 1992. Walton, John H., Victor H. Matthews, Mark W. Chavalas. The IVP Bible Background Commentary: Old Testament. Downers Grove: IVP, 2000.